Naturalny satelita.html

Naturalny satelita (księżyc) - ciało niebieskie pochodzenia naturalnego, obiegające planetę lub planetoidę.

Ściśle rzecz biorąc planeta i jej księżyce krążą wokół wspólnego środka masy. Tradycyjnie tylko największy obiekt z takiego układu jest nazywany planetą, lecz w przypadku planety i księżyca o zbliżonych rozmiarach mówi się czasem o planetach podwójnych (np. układy Ziemia - Księżyc i Pluton - Charon).

W Układzie Słonecznym można mówić o odkrytych 166 naturalnych satelitach. (Najprawdopodobniej wiele innych krąży wokół planet w układach pozasłonecznych). Duże planety gazowe posiadają rozbudowany system satelitów, Merkury i Wenus nie mają księżyców, Pluton ma trzy księżyce - jeden duży i dwa mniejsze, Mars ma dwa niewielkie księżyce, Ziemia ma jeden stosunkowo duży księżyc.

edytuj Pochodzenie księżyców

Ze względu na orbitę księżyce dzieli się na regularne i nieregularne.

Księżyce regularne, krążą w tą samą stronę co planeta obiega Słońce, po orbitach prawie kołowych, położonych (z niewielkimi odchyleniami) w płaszczyźnie obrotu planety. Przeważa pogląd, że powstały w wyniku kondensacji tego samego dysku protoplanetarnego, z którego uformowała się planeta, wokół której krąży dany księżyc. Wyjątkiem od tej reguły jest Tryton księżyc Neptuna, który krąży przeciwnie do ruchu obrotowego planety.

Księżyce nieregularne, krążą po orbitach nie leżących w płaszczyźnie obrotu planety, ich orbity są wydłużone i zazwyczaj są znacznie odległe od planety, ich orbity określane są czasami jako chaotyczne. Satelity te są niewielkie. Przypuszcza się, że księżyce te są przechwyconymi przez planetę obcymi obiektami. Nie ma ustalonych poglądów na temat mechanizmu przechwycania. Podczas przechwycania musi nastąpić utrata części energii przechwycanego ciała, może to nastąpić w wyniku; oporu w atmosferze planety lub jej dysku protoplanetarnym, zderzeniem z innym drobnym ciałem kosmicznym, zderzeniem z większym ciałem powodującym rozerwanie, oddziaływaniem grawitacyjnym drugim (oprócz planety) ciałem.

Jedna z hipotez powstania Księżyca, obecnie uważana za najpewniejszą, głosi że powstał on z materii wyrzuconej z Ziemi w wyniku potężnego uderzenia, hipoteza ta nie wyjaśnia wszystkich problemów i ma przeciwników.

Ponieważ większość księżyców jest znana tylko z obserwacji z dużej odległości, teorie dotyczące ich powstania są zwykle niepewne.

edytuj Charakterystyka fizyczna

Większość księżyców Układu Słonecznego charakteryzuje obrót synchroniczny względem ich planet macierzystych; wyjątkiem jest satelita Saturna, Hiperion, który obraca się chaotycznie z powodu mnogości zewnętrznych obiektów wpływających na jego ruch. Żaden z księżyców nie ma swoich własnych księżyców; siły pływowe planety powodują, że orbity wokół księżyców są niestabilne. Kilka księżyców ma jednak towarzyszy w swoich punktach Lagrange'a (np. satelity Saturna: Tetyda i Dione).

Ostatnie odkrycie księżyca Idy, Daktyla, potwierdza, że niektóre z planetoid mogą posiadać księżyce. Niektóre z nich, jak na przykład Antiope, to podwójne planetoidy, z dwoma składnikami równej wielkości.

edytuj Księżyce w Układzie Słonecznym

Największe księżyce w naszym układzie planetarnym to satelita Ziemi Księżyc, księżyce galileuszowe Jowisza: Io, Europa, Ganimedes i Kallisto, satelita Saturna Tytan oraz księżyc Neptuna Tryton; wszystkie one mają powyżej 3000 km średnicy.

Tabela szeregująca księżyce Układu Słonecznego według średnicy; w dodatkowej kolumnie dla porównania przedstawione są też ważniejsze planetoidy, planety i obiekty pasa Kuipera.

Średnica [km]	Ziemia	Mars	Jowisz	Saturn	Uran	Neptun	Pluton	Inne obiekty
5000-6000			Ganimedes	Tytan
4000-5000			Kallisto					Merkury
3000-4000	Księżyc		Io Europa
2000-3000						Tryton		Pluton Eris
1000-2000				Rea Japet Dione Tetyda	Tytania Oberon Umbriel Ariel		Charon	90377 Sedna 90482 Orcus 50000 Quaoar 20000 Varuna 28978 Ixion
100-1000			Himalia Amaltea	Enceladus Mimas Hyperion Febe Janus Epimeteusz Prometeusz	Miranda Sykoraks Puk Portia	Proteusz Nereida Larissa Galatea Despina		1 Ceres 2 Pallas 3 Junona 4 Westa (i wiele innych)
50-100			Tebe Elara Pazyfae	Pandora	Kaliban Julia Belinda Kresyda Rozalinda Desdemona Bianka	Talassa Najada S/2002 N 4	Hydra Nix	(zbyt wiele, by wymienić)
10-50		Fobos Deimos	Karme Metis Synope Lyzitea Ananke Leda Adrastea	Siarnaq Atlas Helena Albiorix Telesto Pan Paaliaq Kalipso Imir Kiviuq Tarvos Ijiraq	Ofelia Kordelia Setebos Prospero Stefano S/1986 U 10 S/2001 U 2 S/2001 U 3 S/2003 U 3 Trinkulo S/2003 U 1 S/2003 U 2	S/2002 N 1 S/2002 N 2 S/2002 N 3 S/2003 N 1		(zbyt wiele, by wymienić)
mniej niż 10	Cruithne¹		Co najmniej 47 (wymienione w artykule Lista satelitów Jowisza)	Erriapo Narvi Skadi Mundilfari Suttung Thrym Pallene (S/2004 S2) Methone (S/2004 S1) 12 nowych (odkr.2005)				(zbyt wiele, by wymienić)

¹ Jest to właściwie planetoida krążąca po orbicie okołosłonecznej w rezonansie z Ziemią 1:1, umieszczona tu dla porównania.

Poza księżycami planet, znanych jest ponad 100 księżyców planetoid, czyli planetoid krążących wokół innych planetoid.

edytuj Ciekawostki

Nazwa księżyc w języku polskim wzięła się od "syna księcia". W dawnych czasach, w średniowiecznej Polsce, nazywano syna imieniem ojca i dodawano przyrostek "yc", np. syn Kazimierza, Kazimierzyc. Ziemię uważano za księcia, a księżyc był jego "synem".

edytuj Zobacz też

edytuj Linki zewnętrzne

edytuj Księżyce Jowisza

edytuj Księżyce Saturna

edytuj Księżyce Urana

Nowe księżyce Urana (odkryte w 2003)

edytuj Księżyce Neptuna

Nowy księżyc Neptuna (odkryty w 2003)

edytuj Księżyce Plutona

edytuj Wszystkie księżyce

p • d • e

Naturalne satelity Marsa

Deimos • Fobos

p • d • e

Naturalne satelity Jowisza 63

Pierścienie Jowisza • Lista naturalnych satelitów Jowisza • Księżyce planet w Układzie Słonecznym
Grupa Amaltei (4):	Metis • Adrastea • Amaltea • Tebe
Księżyce Galileuszowe (4):	Io • Europa • Ganimedes • Kallisto
(1):	Temisto
Grupa Himalii (5):	Leda • Himalia • Lizytea • Elara • S/2000 J 11
(2):	Karpo • S/2003 J 12
Grupa Ananke (16):	Ananke • Praxidike • Harpalyke • Jokasta • Euanthe • Thyone (jądro) Euporie • S/2003 J 3 • S/2003 J 18 • Thelxinoe • Helike • Orthosie • S/2003 J 16 • Hermippe • Mneme • S/2003 J 15 (peryferia)
Grupa Karme (17):	S/2003 J 17 • S/2003 J 10 • Pasithee • Chaldene • Arche • Isonoe • Erinome • Kale • Aitne • Taygete • S/2003 J 9 • Karme • S/2003 J 5 • S/2003 J 19 • Kalyke • Eukelade • Kallichore
Grupa Pazyfae (13):	Eurydome • S/2003 J 23 • Hegemone • Pazyfae • Sponde • Cyllene • Megaclite • S/2003 J 4 • Callirrhoe • Sinope • Autonoe • Aoede • Kore
(1):	S/2003 J 2
Lista jest posortowana według odległości od Jowisza. Księżyce galileuszowe mają nazwy pogrubione. Nazwy tymczasowe opisano kursywą.

p • d • e

Naturalne Satelity Saturna 60

Nazwane (52) Aegir • Albioriks • Anthe • Atlas • Bebhionn • Bergelmir • Bestla • Daphnis • Dione • Enceladus • Epimeteusz • Erriapus • Farbauti • Febe • Fenrir • Fornjot • Greip • Hati • Helena • Hyperion • Hyrrokkin • Ijiraq • Imir • Janus • Japet • Jarnsaksa • Kalipso • Kari • Kiviuq • Loge • Methone • Mimas • Mundilfari • Narvi • Paaliaq • Pallene • Pan • Pandora • Polideukes • Prometeusz • Rea • Siarnaq • Skadi • Skoll • Surtur • Suttung • Tarkek • Tarvos • Telesto • Tetyda • Thrym • Tytan

Bezimienne (8)
S/2004 S 7 • S/2004 S 12 • S/2004 S 13 • S/2004 S 17 • S/2006 S 1 • S/2006 S 3 • S/2007 S 2 • S/2007 S 3

Przypuszczalne (3)
S/2004 S 3 • S/2004 S 4 • S/2004 S 6

p • d • e

Naturalne satelity Urana 27

Ariel • Belinda • Bianka • Desdemona • Ferdynand • Francisco • Julia • Kaliban • Kordelia • Kresyda • Kupid • Mab • Margaret • Miranda • Oberon • Ofelia • Perdyta • Porcja • Prospero • Puk • Rozalinda • Setebos • Stefano • Sykoraks • Trinkulo • Tytania • Umbriel

p • d • e

Naturalne satelity Neptuna 13

Despoina • Galatea • Halimede • Laomedea • Larissa • Najada • Nereida • Neso • Proteusz • Psamathe • Sao • Talassa • Tryton

p • d • e

Planety karłowate i ich księżyce

1 Ceres

134340 Pluton
Księżyce Plutona:
Charon · Nix · Hydra

136108 Haumea
Księżyce Haumei:
Namaka · Hi'iaka

136472 Makemake

136199 Eris
Księżyc Eris:
Dysnomia

p • d • e

Układ Słoneczny

Słońce • Heliosfera	Planety ☾ = księżyc lub księżyce ∅ = pierścienie planetarne		Merkury	Wenus	Ziemia ☾	Mars ☾
			Jowisz ☾ ∅	Saturn ☾ ∅	Uran ☾ ∅	Neptun ☾ ∅
	Planety karłowate		1 Ceres	134340 Pluton ☾	136108 Haumea ☾	136472 Makemake	136199 Eris ☾
	Małe ciała Układu Słonecznego	Planetoidy	Grupy i rodziny planetoid: Wulkanoidy · Planetoidy bliskie Ziemi · Pas planetoid Trojańczycy · Centaury · Trojańczycy Neptuna · Księżyce planetoid · Meteoroidy
			Zobacz także listę planetoid.
		Obiekty transneptunowe	Pas Kuipera – Plutonki: Orkus · Iksjon – Cubewano: 2002 UX₂₅ · Waruna · 1992 QB₁ · 2002 TX₃₀₀ · Quaoar · 2002 AW₁₉₇
			Dysk rozproszony: 2002 TC₃₀₂ · 2004 XR₁₉₀ · Sedna
		Komety	Lista komet okresowych i nieokresowych · Damokloidy · Obłok Oorta

Zobacz też Ciała niebieskie, Lista obiektów w Układzie Słonecznym ze względu na orbitę, ze względu na promień i ze względu na masę oraz Portal:Astronomia